Lidia Paz Hidalgo zet zich in voor agrobiodiversiteit in de Andes

CENDA spant zich in om de Boliviaanse agrobiodiversiteit in stand te houden. Waarom is agrobiodiversiteit zo belangrijk?

Zaden zijn cultureel erfgoed van alle volkeren. Ze vormen een gemeengoed en garanderen voedselzekerheid. Het behoud van onze agrobiodiversiteit is een garantie voor ons voortbestaan. 

Het behoud van onze agrobiodiversiteit is een garantie voor ons voorbestaan

In de regio Cochabamba is er dankzij boerengemeenschappen een grote diversiteit aan Andesknollen zoals aardappel, oca, papalisa en isaño. Sommige rassen dreigen nu te verdwijnen door klimaatverandering, maar ook omdat de markt alleen maar interesse heeft in een beperkt aantal commerciële variëteiten.

Bolivia is lid van UPOV, de internationale unie die landbouwers verplicht hun zaden te registreren en die de uitwisseling van zaden controleert. Hoe staan jullie daar tegenover?

UPOV zou zijn opgericht om de productie te verbeteren. In feite leidt het tot de standaardisering en privatisering van zaden. Vooral multinationals zijn bij de regelgeving betrokken. Inheemse en boerengemeenschappen zijn nooit geraadpleegd om lid te worden van UPOV.

Er is onderzoek nodig voor je een zaadvariëteit volgens UPOV kan registreren. Het zaad moet bijvoorbeeld genoeg verschillen van andere variëteiten en anderzijds onderling heel gelijkend zijn._[1]Het vergt wetenschappelijk onderzoek dat boeren zelden kunnen voeren. Bedrijven kunnen dat onderzoek wel betalen en zo eigenaar worden van de zaden. Als je zaden gebruikt die niet geregistreerd zijn, kan je een sanctie of boete krijgen, terwijl die zaden voor veel veredelaars en boeren geërfd zijn van vorige generaties. Hun zaden zijn iets wat ze verzorgen en onderhouden en dat de garantie biedt op voedselzekerheid.

Als boeren de knollen niet registreren, dreigen ze in handen te komen van veredelingsbedrijven die daarvoor wél de middelen hebben. Hoe proberen jullie dat te vermijden?

De overheid beschermt de rijke diversiteit aan inheemse aardappelrassen niet en focust vooral op enkele hoogproductieve, maar kwetsbare rassen. Daarom startten we in 2015 in Chillavi een register van lokale Andesknollen.

Met foto’s en beschrijvingen leggen we deze diversiteit vast als collectief erfgoed, zodat ze niet kan worden toegeëigend door bedrijven. Want wat niet geregistreerd is, bestaat officieel niet — en kan zomaar geclaimd worden.

De rijkdom aan Andesknollen is geen bezit van één gemeenschap, laat staan van één persoon of bedrijf

Aan het register ging een proces van informeren, bewustwording en discussie vooraf. Ook praktisch was het niet vanzelfsprekend, bijvoorbeeld omdat variëteiten soms drie keer onder een andere naam beschreven waren, omdat de gemeenschappen drie talen spreken. Met de Tomás Frías Autonome Universiteit zijn we er na bijna tien jaar in geslaagd om deze versie van het gemeenschapsregister af te ronden. Wat niet wil zeggen dat het werk af is: er zijn nog veel meer soorten om op te nemen. 

Wordt het Registro Comunitario de Semillas erkend door de nationale overheid?

Het register is vastgelegd bij een notaris en erkend door de betrokken gemeenschappen, maar de Boliviaanse overheid reageerde nog niet. Het blijft bewust een lokaal initiatief; uitspraken op nationaal niveau over UPOV liggen te gevoelig.

Het register wekte wel de interesse van gemeenteraadslid Samanta Siles (Cocapata). Op haar initiatief werd samen met boerenorganisaties, experts en juristen een lokale wet uitgewerkt, die in december 2024 werd goedgekeurd.

De wet erkent de variëteiten uit het gemeenschapsregister als collectief erfgoed: ze kunnen niet individueel worden geregistreerd of gepatenteerd. Ook patenten op medicinale producten uit de lokale biodiversiteit zijn verboden. Die kennis is al duizenden jaren oud. Met welk recht zou iemand daar een patent op mogen nemen?

Op de Biodiversiteitstop in 2024 werd besloten om het Cali-fonds op te richten. Bedrijven die genetische informatie uit de natuur gebruiken voor hun producten, kunnen 1% van de omzet of 0,1% van de winst doneren aan dit fonds. Een compensatie voor landen die veel genetische informatie in hun natuur hebben en om lokale inheemse gemeenschappen te ondersteunen. Vind je dat een goede oplossing? 

Nee. Geen enkel fonds zal ooit volstaan want ons zaadgoed is een gemeenschappelijk goed. De oprichting van het Cali-fonds is een belediging voor de volkeren en onze voorouders die eeuwenlang voor onze biodiversiteit hebben gezorgd. Het is een valse maatregel die bedrijven een excuus geeft om onze biodiversiteit nog meer als koopwaar te behandelen. 

De oprichting van het Cali-fonds is een belediging voor de volkeren en onze voorouders die eeuwenlang voor onze biodiversiteit hebben gezorgd

Sommigen zijn van mening dat we beter onze kennis over onze genetische rijkdommen zouden afschermen. Ik denk soms dat ze het bij het rechte eind hebben.

In de praktijk gebeurt net het omgekeerde dan het afschermen van de rijkdom. In 2024 deed de Boliviaanse Universiteit van Chuquisaca een bijdrage van maïs- en bonenvariëteiten aan de wereldzaadbank in Noorwegen. Bolivia wil zo een back-up van deze zaden voor moest zich een ramp voordoen.  

Het zijn de boerengemeenschappen die eeuwenlang gezorgd hebben voor onze enorme diversiteit aan gewassen maar ze hebben daar nooit erkenning voor gekregen. En dan is er plots ophef over Bolivia die onze boerenzaden naar een genenbank ver weg, ergens in Europa, stuurt. Waarom wordt zoveel moeite gedaan om de zaden daar te bewaren, maar krijgen boeren die op hun eigen terrein al zo lang werken aan conservatie geen steun? Zal een Boliviaanse boer zijn eigen veredeld zaad terugkrijgen wanneer hij het kwijtraakt door vorst, hagel of een ander klimatologisch fenomeen? Ik betwijfel dat!

 [1] Genetische uniformiteit past in een industrieel landbouwsysteem, maar maakt variëteiten kwetsbaar voor plagen, ziekten en klimaatverandering. Die kwetsbaarheid wordt opgevangen met pesticiden, kunstmest en irrigatie.